Miloš Obrenović. Vođa Drugog srpskog ustanka 1815. godine. Knez do 1839. i 1858–60. Rodonačelnik dinastije Obrenovića.
Bio je među najznačajnijim figurama srpske istorije. Podigao je Drugi srpski ustanak, oslobodio Srbiju i održao tekovine borbe stalno povećavajući nezavisnost države. Gradeći državne institucije vodio je i proces napuštanja orijentalne civilizacije i ponovnog uključivanja u Evropu.
Međutim, knjaz je bio i izuzetno veliki graditelj. Pokretač i kontrolor svih procesa izgrađivanja i uređivanja prostora Kneževine Srbije.
Srpski narod je u Osmanlijskom carstvu praktično živeo van gradova. U vrlo skromnim kućama. Bez drugih objekata: školstva, zdravstva, privrede. Osim crkava i manastira, često rušenih i spaljivanih. Prirodno je da, posle viševekovnog takvog stanja, po uspehu Drugog ustanka počnu promene.
Građenje srpskih naselja.
Nastaje besprimeran polet građevinarstva.
Naseljavanje gradova Srbima, doseljavanje novog stanovništva iz neoslobođenih krajeva, porast narodnog bogatstva, društveno raslojavanje, sloboda građenja crkava – sve su to uzroci brzog razvoja građenja. Ali »...jedan od najzaslužnijih za ovo stanje ostaje knez Miloš Obrenović, čovek bezmalo opterećen potrebom da gradi, dograđuje i pregrađuje...« Ta njegova strast se pretvorila u mnogo inicijativa, solidno obezbeđivanje uslova za građenje, ali i čvrst nadzor nad onim što se izvodi.
Za prve vlade knjaza Miloša vaskrsava urbanizacija srpskog naroda kao dugoročan civilizacijski proces.
Sasvim pojednostavljeno, u istoriji našeg naroda postoje četiri urbane faze:
1. Sporo privikavanje na gradove u vekovima po doseljavanju na Balkan
2. Procvat u vreme srpske srednjovekovne države do urbanog nivoa uporedivog sa zemljama Evrope
3. Izlazak Srba iz gradskih naselja u stolećima pod turskom vladavinom
4. Reurbanizacija srpske nacije tokom 19. i 20. veka.
Sama činjenica da je predvodio otvaranje četvrte faze daje knjazu istorijsku gradograditeljsku ulogu. Posebnost je koliko je on »...nepismen, ali izvanredno oštrouman srpski seljak, svatio i pomagao razvoj gradskih naselja. Čak i šire od toga – težio je uređenju seoskih naselja. Pa i teritorije kao celine...«
Teoretičari taj period gradograditeljstva u Srbiji označavaju kao zasnivanje novih gradova.
»...Tridesetih godina 19. veka stvorena je u Srbiji smela, revolucionarna koncepcija: porušiti stare nepravilne palanke i varoši orijentalnog tipa, koje su Turci napustili, pa na slobodnom zemljištu izgrađivati nove, pravilne, planski zasnovane gradove, koji će svojim oblikom izražavati težnju ka novom životu i kulturnom napretku...« Na toj koncepciji su planirani i realizovani: Požega (1832), Loznica i Lešnica (1836), Poreč, Despotovica, Karanovac, Bajina Bašta, Raška, (1832)...
Zasnivanje novih varoši obavljano je bez školovanih inženjera. Primenjivan je pravougaoni sistem blokova sa pravilnim trgom u centru. Taj model je pokazivao težnju za napuštanjem orijentalnog načina organizovanja naselja. Poznata su nam i imena nekih ljudi koji su sprovodili zasnivanje. Laza Zuban. Kmet Sarić u Karanovcu. Pukovnik Stefan Stefanović Tenka u Poreču.
No iza svih gradograditeljskih poslova svojim naređenjima je upravljao knjaz. Njegov uticaj je bio presudan. Bez njegovih odobrenja ništa nije počinjalo. Njegove instrukcije se nisu menjale.
Rezultat je bio vanredan.
»...Urbanistička delatnost iz prve polovine 19. veka ostala je značajan spomenik naše kulture, koji po svojim idejnim osnovama ima posebnu vrednost u okviru urbanizma tog perioda...«, ocenjuje profesor Branko Maksimović.
Ostaje da se utvrdi mesto urbanog razvoja Kragujevca na početku perioda zasnivanja novih varoši i pojasni uloga knjaza.
Po volji kneza Miloša, na Đurđevskoj skupštini u Vraćevšnici je odlučeno da Kragujevac postane prestonica Kneževine Srbije. Tako je ostalo od 1818. do 1841. godine. Grad je tako dobio izvanrednu nadregionalnu funkciju. Tačno posle stoleća od druge austrijske okupacije (1718–1739) kada je imao regionalni značaj kao sedište komande srpske landmilicije.
Kragujevac je bio prestonica za prve vlade knjaza. Dve godine po Miloševoj abdikaciji, glavni grad 1841. godine postaje Beograd. U Kragujevcu se još decenijama održavaju narodne skupštine na kojima se donose odgovarajuće državne odluke. To daje poseban značaj ovom centru Kneževine i sudbinski opredeljuje njegov urbani razvoj.
U izboru Kragujevca za državni centar je osnovna zasluga knjaza kao osnivača grada. Ako se značaj grada meri, ne po veličini, već po uticajima koje širi – Kragujevac je u svojoj ukupnoj istoriji bio najznačajniji upravo za vlade kneza Miloša Obrenovića.
Prostorni razlog za određivanje prestonice je geostrateški položaj Kragujevca u težištu oslobođene teritorije posle Drugog ustanka. Beogradski pašaluk je postao centralno područje okupljanja narodnih snaga. U utvrđenjima su bili turski garnizoni. Vojske su se kretale duž Carigradskog druma. Centar Šumadije je prirodni centar Srbije. Taj faktor je bio opredeljujući i u vreme Mlatišuminog utvrđenja u 18. veku. Potvrđen je i sto godina kasnije. Trajno ostaje kao uporedna prednost Kragujevca.
Fizički razvoj prestonice knjaz je usmerio na originalan način.
Turski Kragujevac je imao centar kod Kamene ćuprije. Tu su i Austrijanci 1718. godine formirali utvrđenje koristeći džamiju i konak za novu duhovnu i administrativnu organizaciju.
Knez Miloš je postupio drugačije. Ne kao pobednik koji ruši postojeći grad. On je zasnovao sasvim nov centar Kragujevca.
Nastavak teksta očekuje vas sledeće nedelje u 14 sati.
*Delove monografije "Građenje Kragujevca u kneževini i kraljevini Srbiji" Veroljuba Tirfunovića, jednog od najistaknutijih srpskih urbanista, portal InfoKG objavljuje uz saglasnost autora. Izdavač knjige je UK "Koraci" Kragujevac.
