Stil raširen u arhitekturi klasične Evrope tokom 17 i 18. veka istoričari umetnosti su označili imenom barok. Taj stil je nastao kao izraz kontrareformacije, vremena kada je katolička crkva ponovo sticala svetovnu moć i bila u ekspanziji. Pored izražavanja duha novog katolicizma, barok je izvanredno odgovarao i potrebama apsolutističkih vladara u cilju impresioniranja i demonstracije uspeha. Da bi izrazili ideje svojih mecena, graditelji su upotrebili veoma velike građevine. Baza su im zakrivljeni oblici i time je primenjen novi tip osnova. Izazvan je utisak pokretljivosti i novi prostorni efekti.
Barok je nastao u Rimu između 1620. i 1660. godine. Označila su ga dela Berninija, Borominija i Pjetra da Kortona. Do kraja 17. veka duh novoga stila se širi. Prvo po Italiji. Potom u Francuskoj, Nemačkoj, Austriji, Mađarskoj, Poljskoj, Rusiji, Španiji, Portugaliji...
U Austriji je barokna arhitektura najznatnije i najplodnije raširena. Dala je značajne rezultate i izgradnji javnih zgrada, palata, samostana. Najvažnija dela su bila u dolini Dunava. Odatle su preko Mađarske i Hrvatske uticale i na srpsko graditeljstvo u Vojvodini.
Preko italijanskih arhitekata, barok je dospeo u Rusiju. Tu je italijanski stil prilagođavan potrebama ruskog plemstva i pravoslavne crkve. Preko Ukrajine dospeo je i među Srbe u Ugarskoj u vremenu između 1690. i 1790. godine.
Već krajem 17. veka u Pešti i Sent Andreji se grade pravoslavne crkve u baroknom stilu. Ta graditeljska linija se nastavlja i posle masovnog doseljavanja, Velike seobe Srba pod Arsenijem Čarnojevićem.
Zbog pokušavanja unijaćenja, kod Srba je postojalo nepoverenje prema zapadnim uticajima.
I pored toga, Srpska pravoslavna crkva u Ugarskoj je prihvatila barok kao svoju službenu umetnost. Nove crkve se grade i stare se preuređuju u tom stilu. Na tlu srpske Vojvodine izgrađen je tokom 18. veka i veliki broj svetovnih objekata: poljskih dvoraca, gradskih palata i magistratskih zgrada, u duhu baroka.
Graditeljstvo onog dela našeg naroda koji je bio u okvirima Mletačke republike bilo je preko venecijanskih uticaja intenzivno uključeno u epohu baroka.
Zakasneli barok ima početkom 19. veka odjeke i u oslobođenoj Kneževini Srbiji. Turska vladavina bila je brana za prodore evropskog stila u prethodnom stoleću. Nije bilo uslova ni u prvim decenijama 19. veka kada se vodila borba za oslobođenje i autonomiju. Tridesetih godina stvoreni su stabilniji uslovi za uključivanje u evropske tokove.
Nedostatak domaćih školovanih graditelja naveo je kneza Miloša da ih potraži u Austriji. Preko svojih ljudi »iz preka« je hteo da obezbedi dolazak inženjera spremnih da vode izgradnju u Srbiji. Sačuvan je dokument kojim Knaz odobrava Cvetku Rajoviću da pozove iskusnog arhitektu »...Baš ako i preskup bude, jedanput će se žertva učiniti...a biće nam od velike polze...kako u ukrašeniju predjela i zdanija, isto tako i u ekonomiji...«
Još oko 1830. vojvoda Petar Cukić započinje regulacije po Beogradu, a Hadži Nikola Živković gradi, 1831. godine, Ljubičin konak, pa 1834. godine, Konak u Topčideru. Sve je još bez inženjera.
Iz Austrije je 1834. godine prešao u Beograd Franc Janke i preuzeo dužnost »pravitelstvenog inžilira«. Janke je bio Slovak. Znači bio je iz dunavskog basena u kome je austrijski barok dao najzrelija i najbrojnija dela. Prirodno je da donosi uticaje ovog stila. Saborna crkva u Beogradu sagrađena je 1836–1841. po nacrtima iz Austrije. Po ugledu na crkvu u Sremskim Karlovcima. Sa klasicističkim portalom i baroknim tornjem.
Čitav period od tridesetih godina do sredine veka bio je vreme uključivanja beogradske arhitekture u evropske tokove baroka i klasicizma putem austrijskih uticaja.
Kragujevac, prestonica oslobođene Srbije, građen je u skladu sa svojim statusom, i u saglasnosti sa okolnostima u državi.
Prvi objekti profanog karaktera građeni su u balkansko-orijentalnom stilu. Odmah po odluci da prestonica bude u Kragujevcu, sagrađen je novi centar na Miloševom vencu. Bili su to reprezentativne građevine. Najbolje u Srbiji toga vremena. Gradili su ih majstori u tradicionalnom duhu.
Crkva Svetog duha je jedina kamena građevina podignuta u novom centru. Građena je skromno. Na osnovama vizantijskog srednjevekovnog iskustva sačuvanog kod crkvenih objkata.
Međutim, početkom tridesetih godina, sa dobijanjem autonomije stvoreni su uslovi za prodore evropskih uticaja u graditeljstvo Kneževine. Naravno, Kragujevac je u prvom ešalonu. U neposrednoj blizini grada podignuta su dva objekta baroknih karakteristika. Toranj – zvonik crkve u manastiru Drača i crkva u Grošnici. Zakasneli barok je u centar Srbije došao preko crkvene arhitekture. Očigledno, pod uticajima zvaničnog stila Srpske pravoslavne crkve iz Vojvodine.
Nastavak vas očekuje sledeće nedelje u 14 časova.
*Delove monografije "Građenje Kragujevca u kneževini i kraljevini Srbiji" Veroljuba Tirfunovića, jednog od najistaknutijih srpskih urbanista, portal InfoKG objavljuje uz saglasnost autora. Izdavač knjige je UK "Koraci" Kragujevac.
