Ako je i ranije postojao kao gradsko naselje, Kragujevac u doba prve vladavine kneza Miloša stiče karakteristike koje ga u kasnijoj istoriji usmeravaju da ostane urbani centar velikog značaja.
U periodu od završetka Drugog ustanka do 1818. Miloš Obrenović je živeo i obavljao javne funkcije u svojoj kući u selu Gornja Crnuća pod Rudnikom. Ta kuća je lep primerak narodnog graditeljstva – prava dinarska kuća.
Po odluci skupštine održane u manastiru Vraćevšnici, Kragujevac je 1818. godine postao glavni grad kneževine Srbije.
Smatra se da su razlozi za ovakav izbor bili, pre svega, strateške prirode. Kragujevac se nalazio u središtu Beogradskog pašaluka, a izvan moravske doline kojom su, carigradskim drumom, prolazili Turci. Kragujevac je bio manje naselje od nekoliko ondašnjih srpskih centara. Pored Beograda znatno veći su bili i Užice, Šabac, Smederevo... Međutim, to gradsko stanovništvo bilo je tursko, a iza njega su stajale tvrđave – gradovi sa turskim garnizonima. Miloš je radije izabrao malo naselje u kome će srpsko stanovništvo brzo potisnuti starosedeoce.
To su osnovni regionalni razlozi razvoja Kragujevca kao srpske prestonice početkom 19. veka. Verovatno je da su slični onim razlozima koji su doveli do izgradnje kragujevačkog utvrđenja sto godina ranije (1718–1739). Da li je to bila samo slična geostrateška logika, ili je i u vreme Drugog srpskog ustanka još živela neka istorijska memorija o gradu iz Mlatišuminih vremena?
Izbor mesta za prestonicu bio je izvršen. Trebalo je urediti sam grad.
Početi povratak Srba u gradove.
Prvi urbani srpski poduhvat je zasnivanje prestonice u Kragujevcu. Novi dvorski kompleks izgrađen je izvan turskog naselja svijenog oko Kamene ćuprije i džamije. Odabrano je mesto oko 800 metara uzvodno. Uz put prema Karanovcu, a iznad ušća Alajbegovog potoka u Lepenicu.
Prostorna organizacija Konaka u Kragujevcu – dvorskog kompleksa za prve vlade kneza Miloša Obrenovića – dragocena je za urbani razvoj oslobođene Srbije.
Pre svega, sagrađen je konak. Milošev konak. Nalazio se na mestu gde je sada Komanda garnizona, na početku današnje ulice Kneza Mihaila. Zna se da je graditelj bio majstor Veselin. Bila je to impozantna građevina u balkansko-orijentalnom stilu čiji nam je izgled poznat sa gravire iz 1837. godine. U njoj je knez obavljao svoje vladarske dužnosti, ali i živeo u prvo vreme sa čitavom svojom porodicom. Zgrada je kasnije prepravljana, pa sačuvani snimci ne pokazuju njen originalni izgled.
Između dva svetska rata služila je kao oficirski dom. Srušena je prilikom bombardovanja u Drugom svetskom ratu. Bio je to pravi dvor. Prvi knjažev u nizu konaka izgrađenih kasnije za kneza Miloša u Beogradu, Požarevcu, Topčideru i Svilajncu.
U blizini kneževog sagrađen je konak njegovog domostroitelja Sime Milosavljevića Paštrmca, tzv. Amičin konak. Ta zgrada i danas postoji. U njoj se nalazi Narodni muzej.
Za kneževu porodicu izgrađen je nešto kasnije tzv. Šareni konak. Nalazio se na prostoru između današnjeg muzeja i gimnazije. Izgoreo je 1885. godine. U njemu je 1823. rođen Mihailo Obrenović, kasniji knez srpski.
Pored navedena tri konaka, uži dvorski kompleks sačinjavale su i pomoćne zgrade raspoređene u dubini prostranog dvorišta. Između Kneževog i Amičinog konaka iskopan je bunar koji i danas postoji. Prema geodetskom snimku, dvorište Konaka je bilo ograđeno jakim palisadom. Imalo je pravilnu četvorougaonu površinu. Svi objekti u »avliji« bili su u koordinatama Kneževog konaka. Primena regulacije pravog ugla, koja je kasnije postala pravilo u Kneževini i znak modernizacije srpskih gradova. Ostale građevine na Miloševom vencu su organski raspoređene bez krute regulacije.
Ispred dvorskog kompleksa, na prostoru današnjeg Malog parka, bilo je neizgrađeno zemljište. Na njemu je vežbala kneževa garda. Na pogledu sa konačkog doksata. U središtu je bila i čuvena suva kruška o koju su vešani na smrt osuđeni. Taj prostor, na kasnijim planovima označen kao Knez-Milošev venac, bio je nov trg. Centar ondašnje prestonice.
Oko njega su izgrađivani prvi javni objekti mlade države.
Na mestu današnje pijace bilo je državno zemljište na kasnijim planovima označeno kao »pravitelstveni plac kod duda«. Na njemu su bila sagrađena dva veća javna objekta. U jednom su verovatno bile državne kancelarije, a drugi je na planu označen kao stara apoteka.
Sačuvana je do danas zgrada Tatar konaka.
Nastavak vas očekuje sledeće nedelje u 14 časova.
*Delove monografije "Građenje Kragujevca u kneževini i kraljevini Srbiji" Veroljuba Tirfunovića, jednog od najistaknutijih srpskih urbanista, portal InfoKG objavljuje uz saglasnost autora. Izdavač knjige je UK "Koraci" Kragujevac.
