Za izgradnju i uređivanje Kragujevca sigurno da je u to vreme bila presudna uloga samoga kneza. Poznato je da je Miloš Obrenović o svim poslovima hteo da bude detaljno obavešten i o svemu želeo da ima poslednju reč. Građenje je bilo njegova preokupacija. Izvesno je da je imao odlučujući uticaj na izbor prestonice, na lociranje novog centra Kragujevca, prosecanje ulica, položaj građevina, ušoravanje sela... Sačuvani su podaci iz kojih se vidi da je on pitan i za sitne izvođačke detalje na građevinama širom Srbije. Takođe, postoje opisi njegovih obilazaka gradilišta državnih zgrada i anegdote o podizanju stuba sa čengelama pored svake građevine u interesu kvaliteta radova.
Apsolutističku volju knjaževu sprovodili su nadzornici radova („bina emin“). U Kragujevcu su taj posao najčešće obavljali Petar Topalović i Dimitrije Đorđević.
Planove, kao investicionu i urbanističku dokumentaciju u današnjem smislu tih pojmova, izgrađivali su ne samo graditelji-profesionalci, već i visoki činovnici bez stručnog obrazovanja. Kao primeri takvog postupka sačuvani su i karakteristični dokumenti: tipski projekat za zgradu Liceja i gimnazije iz 1835. i urbanistički plan naselja Poreč iz 1831. godine.
Oba su vezana za ime Stefana Stefanovića Tenke „polkovnika“ koji je jedno vreme bio i ministar prosvete. Plan za Licej urađen je u Kragujevcu i predstavlja najstariji projekat rešavanja potreba prostornog razvoja jedne visokoškolske institucije u Srbiji. Plan Poreča je jedan iz grupe prvih urbanističkih planova, sa uvođenjem principa evropskog urbanizma na teritoriji kneževine.
Za prestonicu, Kragujevac, nema poznatih planova te vrste. Izgleda da je zasnivanje novog državnog centra teklo po odlukama neposredno donošenim i sprovođenim na terenu. Taj prestonički period razvoja Kragujevca (1818–1841) odvijao se u uslovima koje u kneževini Srbiji karakteriše:
- naseljavanje gradskih naselja srpskim stanovništvom
- polet građevinarstva
- nastavljanje tradicionalnih graditeljskih stilova (srpsko-vizantijskog i balkansko-orijentalnog), ali i postepeno preovlađivanje evropskih uticaja (baroka i klasicizma)
- pojava prvih školovanih stručnjaka, inženjera dovedenih iz Austrougarske.
Prirodno je da su se navedeni uslovi ispoljavali i u Kragujevcu uz određene specifičnosti ove sredine. Kragujevac je od 1818. praktično ostao bez turskog življa. U periodu do 1841. beleži veoma ubrzan demografski rast.
Polet srpskog građevinarstva bio je u Kragujevcu naročito izražen. Tu je za kratko vreme izrastao praktično potpuno nov grad sa svim državnim institucijama, privrednim, prosvetnim i drugim objektima, kao i više stotina stambenih zgrada.
Evropski uticaji na arhitekturu su u Kragujevac prodirali nešto sporije nego što je to bio slučaj u Beogradu. Svi objekti profanog karaktera izvedeni su u balkansko-orijentalnom stilu. Stara kragujevačka crkva, jedina zgrada koja je u to vreme izgrađena od kamena, oslanja se na srpsko-vizantijske srednjovekovne tradicije. Samo neki objekti podignuti u okolini, crkva u Grošnici i toranj manastira Drače, sagrađeni su u stilu baroka i klasicizma.
Iako su u Kragujevcu gradili praktično svi poznati majstori ondašnje Srbije, nema podataka o delatnosti školovanih stručnjaka. S druge strane, veliki je bio neposredni uticaj samoga knjaza i njegovih bliskih saradnika na izgradnju i uređivanje grada.
Može da se zaključi da je period od 1818. do 1841. godine bio od fundamentalnog značaja za dalji razvoj Kragujevca. U to vreme ovaj grad je bio žiža značajnih funkcija i doživeo brz demografski razvoj. Prvi u Srbiji zasnovao je novu urbanu strukturu. Srpska varoš je nastala oko Miloševog venca, novog gradskog centra Kneževine. Time je započet revolucionarni period osnivanja novih srpskih gradova.
Sa stanovišta arhitekture, u to vreme izgrađeni su prvorazredni objekti koji u svojoj kategoriji spadaju u sam vrh tadašnjeg srpskog graditeljstva.
Prvi deo teksta vas očekuje na OVOM linku; drugi OVDE, a link ka trećem delu je OVDE.
*Delove monografije "Građenje Kragujevca u kneževini i kraljevini Srbiji" Veroljuba Tirfunovića, jednog od najistaknutijih srpskih urbanista, portal InfoKG objavljuje uz saglasnost autora. Izdavač knjige je UK "Koraci" Kragujevac.
