Prvi deo teksta čitajte OVDE.
Drugi deo teksta čitajte OVDE.
Pre svega, ostaci naselja iz turskog doba. Kamena džamija kod Kamene ćuprije bila je dugotrajan objekat. Postepeno je zapuštana zbog iseljavanja Turaka, ali u Miloševo vreme nije rušena ljudskom rukom. Uz nju je stajao muselimov konak. Iza njega stara kamena ćuprija na Lepenici. Prostor oko džamije i konaka, nekadašnji Šanac – Kragujevac, pretvarao se u cigansku mahalu. Čaršija, od Muselimovog konaka do Ljubičine ulice, je ostala aktivna i proširivala se trasom današnje glavne ulice duž puta prema Rudniku. Sačuvan je izveštaj iz 1827. da je čaršija kaldrmisana u dužini od 500 hvati. Bio je to deo od Kamene ćuprije do Krsta.
Zatim, naselje doseljenog srpskog stanovništva. Kragujevac se brzo demografski razvijao. Broj domova 1818. iznosio je samo 193 da bi 1834. grad imao oko 2500 stanovnika. To novo stanovništvo gradilo je kuće na levoj obali Lepenice uglavnom severno od čaršije i konaka. Sačuvano je nekoliko kuća u ulici Svetozara Markovića, koja je verovatno prosečena za prve vlade Knjaza Miloša. Ulica ima koordinate postavljene izgradnjom Miloševog konaka. Verovatno da je u to vreme naseljen i prostor oko današnjih ulica u najužem jezgru, kao i delovi duž puteva ka Topoli, Rudniku i Karanovcu.
Ljubičina ulica je bila osnovna veza novog državnog centra na Miloševom vencu i čaršije. Nešto kasnije tu ulogu je delimično preuzela i današnja ulica 27. marta. Može se proceniti da je sistem značajnih saobraćajnica u današnjem gradskom centru postojao i pre ovog perioda. Od 1818. do 1839. ti pravci su potvrđeni izgradnjom novih objekata, a formirana je i organska, nepravilna mreža sporednih ulica. Današnja ulica S. Markovića bila je potpuno nov urbanistički potez nastao u to vreme i povučen sa elementima poznavanja inženjerskih znanja (dužina pravca, orijentacija, i dr.).
Poznate su još neke aktivnosti na uređivanju prostora u okolini Kragujevca dok je bio prestonica Kneževine.
Sačuvana je priča o knjaževoj naredbi da svaki građanin Kragujevca zasadi komad vinograda. Tako su na prostoru Deninog brda nastali kragujevački Vinogradi.
Započet je proces »ušoravanja« sela. U okolini grada ušorana su naselja Čumić, Trnava i Žabari. Preseljavanje je sprovedeno nasilno, pa su se po abdikaciji kneza Miloša seljaci ponovo raselili. Nešto uspešnije izvršeno je ušoravanje Vrbice (današnjeg Aranđelovca) i Orašca.
Obnovljene su i izgrađene brojne crkve po selima oko Kragujevca. Tako je 1823. obnovljena crkva u Jarušicama, 1835. podignut zvonik manastira Drače, a 1835. sagrađena crkva u Grošnici. Svi ovi objekti su na liniji uključivanja Srbije u evropske graditeljske tokove i čine tekovine klasicizma kod Srba.
Ko su bili stručnjaci – gradograditelji u to vreme?,
Sačuvana su neka imena.
Konak je gradio majstor Veselin Jovanović. Kragujevačku crkvu – Milutin Gođevac. Crkvu u Grošnici – Nastas Stefanović. Onu u Jarušicama – Todor Petrović. Ako se zna da je crkvu u Svilajncu sagradio Janja Mihajlović, može se konstatovati da su u Kragujevcu i okolini delovali skoro svi cenjeni majstori-graditelji tadašnje Srbije. Čak se i legendarni Hadži-Neimar (Nikola Živković) koji je uglavnom izvodio značajne objekte u Beogradu, pominje kod M. Đ. Milićevića po delatnosti u Kragujevcu.
Međutim, u prestonon Kragujevcu nema podataka o delovanju prvih pravih, školovanih »incilira« dovedenih iz preka. U vreme prve vladavine kneza Miloša, u Beogradu su počev od 1834. godine delovali »pravitelstveni inciliri« Franc Janke i Baron Kordon, kao i arhitekt Franc Dobi. Njihove aktivnosti nisu zabeležene u Kragujevcu. Tek iz 1843. godine sačuvan je dokument o delovanju jednog inženjera u široj kragujevačkoj okolini. Jan Nevola je te godine uradio plan za izgradnju crkve u Rači.
Prvi inženjer o kome u prestonici imamo podatke je Atanasije Nikolić, rektor Liceja od 1839. do 1841. Sprovodio je vežbe na terenu radi savlađivanja praktične geometrije. Osnovao je »Školu risovanja«. Dao je predlog za uvođenje predmeta »zemljodelije i arhitektura«. Po svemu bio pionir začetaka tehničkog obrazovanja. Realna je pretpostavka da je radio i na planiranju grada.
Nastavak vas očekuje sledeće nedelje u 14 časova.
*Delove monografije "Građenje Kragujevca u kneževini i kraljevini Srbiji" Veroljuba Tirfunovića, jednog od najistaknutijih srpskih urbanista, portal InfoKG objavljuje uz saglasnost autora. Izdavač knjige je UK "Koraci" Kragujevac.
