Prvi deo teksta možete pročitati OVDE.
Drugi deo teksta možete pročitati OVDE.
Nadzor pri izgradnji je bio veoma strog. Obavljali su ga poverenici – »bina emini«. Knez je pitan i za najsitnije detalje. Ponekad se upuštao i u odluke o problemima koje nije dovoljno poznavao. Ali, njegov strašni autoritet je bio najbolji stimulans građevinarima da kvalitetno rade. Sa Milošem nije bilo šale. Kažnjavao je batinama, zatvorom ili čak – vešanjem. Tek 1834. godine donet je pravilnik sa sedam tačaka kojim su regulisana prava i dužnosti nadzornika državne gradnje.
Do 1830. se profani objekti grade u balkansko-orijentalnom stilu. Dvadesetih su podignuti konaci u: Kragujevcu (pre 1820), Beogradu (1820), Svilajncu (1824), Požarevcu (1827), Topčideru (1831–33). Konak kneginje Ljubice u Beogradu sagrađen je 1829–31. godine kao vrhunac ovog načina gradnje.
Od sredine tridesetih težište građenja se pomera u Beograd i primenjuje se zapadnjački klasicistički stil. Grade se Đumrukana (1835), Sovjet i kasarna na Savamali (1835), kuća Cvetka Rajovića (1837), Saborna crkva (1837–41). Tih godina srpska arhitektura konačno prihvata klasicizam čime se uključuje u aktuelne evropske graditeljske tokove.
Rezultati knjaževe delatnosti u izgradnji i obnavljanju sakralnih objekata su skoro neverovatni. Njegovim nastojanjem sagrađeno je ili obnovljeno 24 manastira i 135 crkava! Crkvena organizacija je bila element sticanja nezavisnosti srpske države pa je knjaz žurio da je obnovi i učvrsti. To je tražilo i veliku graditeljsku aktivnost. Pri obnovi postojećih crkava i manastirskih zgrada izvođenje je bilo u tradicionalnom duhu. U izgradnji novih crkvenih objekata vrlo brzo je prihvaćen stil kojim su Srbi u Vojvodini od 18. veka gradili svoje bogomolje. Barok, kombinovan sa elementima klasicizma. Taj zapadnoevropski stil preovladao je u Kneževini Srbiji za prve vlade kneza Miloša i zadržao se u crkvenoj arhitekturi većim delom 19. veka.
U Kragujevcu je crkva Svetog duha sagrađena na tradicionalni način, dok su crkve u Drači i Grošnici dobile barokne elemente.
Demografski rast Kragujevca nije bio u prve dve decenije spektakularan po savremenim merama. Posle Drugog ustanka u gradu praktično nije bilo Srba. Krajem prve vlade kneza Miloša bilo ih je oko tri hiljade.
Novodoseljeno stanovništvo gradilo je kuće uglavnom duž ranije formiranskih putnih pravaca. Na prostorima između starog i novog centra. Veličina populacije nije tražila nove prostore, a politika knjaza je bila da zasnuje nov grad bez rušenja osvojenog. Otuda nije formirana mreža ulica po ortogonalnoj šemi. Postoji izveštaj o kaldrmisanju čaršije 1822. godine što pokazuje zadržavanje nasleđene saobraćajnice u centru Kragujevca. Od Kamene ćuprije do raskrsnice kod Krsta.
Tek izgradnjom nekoliko značajnih konaka – za kneževića Mihaila, dvoroupravitelja Simu Milosavljevića i kneza Denu – formira se ulica Paštrmčeva. Ona postaje osnova ortogonalne saobraćajne gradske mreže koja će nastati tokom 19. veka u Staroj varoši. Svakako da je knjaz odredio položaj novih konaka i odredio pravac nove ulice. Kao da je sa svog doksata pokazao smer od Konaka ka severoistoku. Postoji verovatnoća da je inženjer Atanasije Nikolić na svojim praktičnim časovima »zemljomerstva« doprineo definisanju Paštrmčeve ulice krajem tridesetih godina.
Krajem svoje prve vladavine, knez Miloš Obrenović je preduzeo uređivanje seoskih naselja. U okrugu kragujevačkom ušoravana su po srednjeevropskom modelu cela Čumić, Trnava i Žabari. Surovim metodom knjaza. Prisilno. Uz pretnju spaljivanja nepreseljenih kuća. Sličnim načinom su, vek ranije, »pod leniju« uređivana i sela u razvojničkom delu Vojne krajine. Tamo su Srbi pružali otpor buneći se i iseljavajući se u Rusiju. Ni u srcu Šumadije nije prihvaćen novi prostorni obrazac srpskih sela. Po odlaženju kneza Miloša iz Srbije 1839. godine ušorena sela su se vratila na stara kućišta. Ideja o uređenju sela bila je tada suviše revolucionarna, a nemerljiva civilizacijska šteta je da nikada nije realizovana u najvećem delu Srbije.
U drugom delu svoje prve vladavine knjaz Miloš je obezbedio autonomni status Srbije. Građevine podignute tridesetih pokazuju da je pripremao preseljenje funkcija glavnog grada u Beograd. Nov stepen samostalnosti pokazuje se u arhitekturi. Nije više bio primenjivan balkansko-orijentalni stil na državnim objektima. Okretanje ka Evropi ogledalo se u klasicističkim građevinama podizanim u Beogradu.
Dvadesetih godina, kada se državni centar zasnivao u Kragujevcu, građeno je u balkanskom stilu. Bili su u to vreme podignuti objekti vrhunske vrednosti toga načina građenja u Srbiji, pa i na Balkanu. Tridesetih godina klasicističke zgrade u Beogradu po kvalitetima i dimenzijama imale su skromno mesto u regionu i Evropi.
Istorija i literatura govore o Milošu Obrenoviću iz raznih uglova posmatranja. Navode se svetle i tamne strane ove krupne istorijske ličnosti.
U oblasti urbanizacije Srbije sasvim je sigurno da je za njegove vlade učinjen istorijski zaokret. Srpski narod u prethodnih nekoliko vekova nije imao svoje gradove ni svoje profane javne građevine. U samo dve i po decenije – on ih je formirao.
Učinjen je i korak dalje. Srpsko gradograditeljstvo se u početku oslanjalo na balkanske obrasce. U tridesetim godinama se uključilo u evropske tokove. Uz knjaževo usmeravanje tog procesa.
Graditeljska uloga kneza Miloša u Kragujevcu obuhvata suštinske aktivnosti.
Izbor Kragujevca za prestonicu je državnička odluka prvorazrednog značaja. Potvrdila je geostratešku vrednost mesta, a njom je nadregionalni status Kragujevca podvučen za period koji traje više od dva veka.
Plan o zasnivanju novog centra Kragujevca predstavlja početak reurbanizacije srpskog naroda. To je prvi primer zasnivanja novih varoši u Srbiji po uspešno završenom Drugom srpskom ustanku.
Formiranje Miloševog venca dalo je još pre 1820. godine trg dugoročno visoke urbane vrednosti u srpskim okvirima. Funkcije u objektima oko ovog jezgra su najznačajnije u istoriji Kragujevca.
Građevine iz prestoničkog perioda su reprezentativne za period do sticanja autonomije. U okvir balkansko-orijentalnog stila spadaju u najbolja dostignuća Srba u Kneževini.
Prestonička crkva Svetog Duha sagrađena na tradicionalni način. Crkve u Drači i Grošnici su dobile barokne elemente još na početku primene evropskog stila u Šumadiji.
Knez Miloš Obrenović je preduzeo uređivanje seoskih naselja u okolini Kragujevca.
Navedene suštinske prostorne aktivnosti trajno su ugrađene u urbani razvoj Kragujevca.
*Delove monografije "Građenje Kragujevca u kneževini i kraljevini Srbiji" Veroljuba Tirfunovića, jednog od najistaknutijih srpskih urbanista, portal InfoKG objavljuje uz saglasnost autora. Izdavač knjige je UK "Koraci" Kragujevac.
