Sedište kneza je iz Kragujevca odseljeno u Beograd. Kragujevac je postao druga prestonica jer su tu još decenijama održavane sednice Narodne skupštine. Preseljenje je bilo u vreme ustavobranitelja. No izgleda da je još tridesetih godina knjaz Miloš pripremao novo državno središte. Već u drugoj deceniji njegove prve vladavine težište državnih investicija bilo je u Beogradu.
Krupna državna odluka odrazila se na razvoj Kragujevca. Decenija po prelasku prestonice u Beograd, u istoriji Kragujevca je označena kao vreme stagnacije.
Preselilo se oko pet stotina stanovnika. Svakako najobrazovanijih. Činovništvo. Licej. Dvor...
Prirodno je gubitak funkcija i stanovništva veoma usporio izgradnju.
Verovatno najvažnija gradnja tih prvih godina jeste jedna grupa skromnih zgrada u Arsenalu. Podignuta je od 1845. do 1847. uprava i dograđene su dve radionice. Nastaje »Fabrika za voenu spremu« kao najava budućeg industrijskog razvoja Kragujevca. Položaj i izgled tih zgrada delimično sagledavamo iz skica i crteža nastalih oko dve decenije kasnije. Sigurno je da nisu bile arhitektonski reprezentativne, niti velikih gabarita.
Iz pete decenije nemamo sačuvane podatke ni o kakvim ozbiljnijim građevinama u gradu.
Ali početak naredne decenije donosi nešto veoma značajno. Nastaje Topolivnica.
Grade je nemački majstori. Temelji su osvećeni 2. avgusta 1850. godine. Parna mašina je preneta iz Beograda i 1851. je završeno preseljenje. Od 1853. liju se topovi pod rukovodstvom Belgijanca Šarla Lubrija.
Parna mašina je postala osnov industrijskog razvoja vojne industrije i potvrda njene lokacije u Kragujevcu.
Feliks Kanic beleži da je svaki punoletan stanovnik Kragujevca priložio po jedan dukat za Topolivnicu. Bio je to začetak tradicije samodoprinosa. Isti naučnik nam je 1897. godine, ostavio plan »Kraljevskog Arsenala« iz koga saznajemo lokaciju »Stare livnice«.
Iz 1856. godine je sačuvan crtež Topolivnice. Dve povezane prizemne zgrade. Solidne. Zidane opekom sa kamenim kvaderima po uglovima. Lukovi nad prozoriima. Pokrivene crepom.
Sa svojim visokim industrijskim dimnjacima Toplivnica je dominirala panoramom varoši koja prerasta u industrijski grad. To je vreme kada se pod upravom Šarla Lubrija liju prvi topovi i osniva škola za obrazovanje proizvodnih kadrova.
Vojnozanatska škola je 1854. osnovana i počela sa radom u neuslovnoj građevini uz staru zgradu Liceja u blizini Kneževe crkve.
U srpskom gradograditeljstvu deluju školovani inženjeri. U arhitekturi dolazi do procvata romantizma na bazi gotskih, romanskih i renesansnih iskustava. Reprezenti tog stilskog pokreta mogu da budu Kapetan-Mišino zdanje arh. Jana Nevole podignuto u Beogradu 1863. i Staro zdanje u Aranđelovcu arh. Koste Šreplovića iz 1867.
U Kragujevcu pedesetih godina nema takvih poduhvata. Tek šezdesetih dolazi do oživljavanja graditeljskih aktivnosti.
Nastavak čitajte sledeće nedelje u 14 časova.
*Delove monografije "Građenje Kragujevca u kneževini i kraljevini Srbiji" Veroljuba Tirfunovića, jednog od najistaknutijih srpskih urbanista, portal InfoKG objavljuje uz saglasnost autora. Izdavač knjige je UK "Koraci" Kragujevac.
