Prvi deo teksta možete pročitati OVDE.
Tvrdimo da je to pravi početak perioda osnivanja novih gradova kneževine Srbije.
U najtežem trenutku. Deceniju i po pre novih varoši iz tridesetih godina. Progresističkim planskim postupkom. Pod direktnim rukovodstvom knjaza.
Početak vladavine Miloša Obrenovića ima vazalan status u Osmanlijskom carstvu. Čuvajući teško osvojeni mostobran srpske slobode, on je pažljivo odmeravao svaki potez prema turskim vlastima. Sigurno i u tako važnoj aktivnosti kao što je zasnivanje prestonice. Zato plan novog centra nema krutu pravougaonu matricu, koja je mogla da se primeni tek posle sticanja autonomije.
Ali prestonica je bila zasnovana vrlo planski. Mogu se jasno prepoznati svi elementi urbane logike.
Prvi je – izbor lokacije.
Turska kasaba se prostirala pretežno na levoj obali Lepenice. Od reke do raskrsnice u kojoj su se sticali putevi za Topolu, Rudnik i Karanovac. Periferija, Ciganska mahala je bila kod današnjeg suda.
Dolina Lepenice nije bila pogodna za zasnivanje novog naselja. Izložena poplavama. Trebalo je izabrati mesto na pobrđu. Dobro orijentisano. Uz važan putni pravac. Desna obala Lepenice nije ispunjavala te uslove. Na levoj obali su najkvalitetniji tereni između Erdoglijskog i Sušičkog potoka. Ostavljeni su za kasniji period jer nisu imali jedan neophodan uslov. Tu se tokom 19. veka razvila Stara varoš.
Izabrana je lokacija na kosi između Lepenice i Erdoglijskog potoka. Uz put prema Gruži i Karanovcu. Oko 800 metara uzvodno od Kamene ćuprije. Može se oceniti da je, pored povoljnih prirodnih i komunikacionih okolnosti, tu postojao i onaj neophodni uslov. Sastavni deo novog državnog centra morala je biti i crkva. Katedra mitropolita, najvišeg arhijereja u pravoslavnoj organizaciji u okvirima Beogradskog pašaluka. Šerijatsko pravo, važeće u carevini, nije dozvoljavalo podizanje hrišćanskih bogomolja. Samo obnavljanje postojećih.
Na levoj obali Lepenice ostaci crkava mogli su da se nađu u Drači, Divostinu i Petrovcu. Predaleko od grada. Na desnoj obali se nalazilo Selište. Tragovi srpskog naselja. Sa grobljem od koga su nadgrobni spomenici postojali do 19. veka. Uz malo blagonaklonosti beogradskih vlasti, groblje je prihvaćeno kao sakralni objekat na kome je postojala kapela, a koja se može pojaviti kao osnov za podizanje crkve.
Tako je nađen optimum lokacionih faktora. Povoljan teren na levoj obali. Uz vodotok i put ka jugu. Dobro orijentisan. Dovoljno udaljen od muselimovog konaka i džamije. Preko puta – na desnoj obali Lepenice – moguće mesto za podizanje hrama.
Kodža Miloš je pristupio određivanju rasporeda građevina. Kao prvi objekti nove prestonice sagrađeni su crkva Svetog duha (1818) i Konak – Dvorski kompleks. Stvorena je osovina novog Kragujevca. Centar je zasnovan revolucionarnom odlukom o napuštanju starog jezgra kod Kamene ćuprije, ali je realizovan specifičnim postupkom.
Neizgrađen prostor približnog oblika elipse, dimenzija oko 150 sa 300 metara, postao je jezgro. Oko njega su podizane javne institucije. Dvor. Hram. Mitropolija. Škola. Arsenal. Kasarne. Bolnica. Teatar. Apoteka... To nije pravougaoni trg kakav će se javiti u novim srpskim varošima tridesetih godina. Novi centar nije planiran šematski po krutom obrascu. Zasnovan je organskim planom bliskim balkanskoj tradiciji, a u skladu sa statusom nastajuće Kneževine.
To je prvi trg srpskog gradograditeljstva posle mnogo vekova. Pozornica najvažnijih državnih zbivanja. Tu su održavane skupštine. Čitani hatišerifi i ustavi. Paradirala vojska. Kažnjavani krivci... Ali, odvijala su se i događanja urbanog načina života koji je nastajao. Teatarske predstave. Kolo igara. Muziciranje Knjaževske bande... Tu su u nekoliko decenija bili koncentrisani najvažniji nervi novog državnog organizma.
Kragujevački prestonički centar je u dugom periodu bio najznačajniji urbani trg u Srbiji. Još u drugoj polovini veka dobio je odgovarajući naziv: Milošev venac.
U gradograditeljskoj praksi Srbije tokom devetnaestog veka nema gradskih trgova uporedivih sa Miloševim vencem. Po koncentraciji državnih sadržaja. Po planerskom zamahu. Po dimenzijama. Po uticajima.
Milošev venac je ključan za reurbanizaciju Srbije započetu posle Drugog srpskog ustanka.
Pored poslova koje je obavio na zasnivanju gradova, Miloš Obrenović je sa strašću podizao građevine. Malo je ličnosti u našoj istoriji toliko gradilo kao on. Podigao je ogroman broj javnih i privatnih objekata.
Prvi talas gradnje 1818, 1819. i 1820. godine prirodno je usmeren u prestonicu. U Kragujevcu je knjaz podizao vredne objekte. Konak i crkvu najpre. Potom je građen niz zgrada za potrebe mlade države. Sve su to bile građevine u balkansko-orijentalnom stilu. Gradili su ih neimari uz učešće stranih majstora. Izgleda da školovani inženjeri nisu gradili u Kragujevcu za prve vlade Miloša Obrenovića. Do sredine tridesetih nije ih bilo u Srbiji.
Građenje u tradicionalnom stilu dalo je u Kragujevcu objekte vrhunskog koncepta i kvaliteta u toj kategoriji. Među najboljim u Srbiji prve polovine veka. Gradili su ih najbolji raspoloživi neimari. Za obavljanje velikih građevinskih poslova knjaz je dovodio u Srbiju iskusne majstore. Prvo su došli građevinari iz balkanskih zemalja. Njihove »tajfe« – majstorske družine – umnožile su se. Svi ti majstori su izneli teret ubrzanog građenja velikog broja crkvenih i profanih objekata.
Nastavak teksta očekuje vas sledeće nedelje u 14 sati.
*Delove monografije "Građenje Kragujevca u kneževini i kraljevini Srbiji" Veroljuba Tirfunovića, jednog od najistaknutijih srpskih urbanista, portal InfoKG objavljuje uz saglasnost autora. Izdavač knjige je UK "Koraci" Kragujevac.
*Fotografija ustupljena od strane Istorijskog arhiva Šumadije
