Manastir Drača je jedini sačuvani objekat kragujevačke arhitekture 18. veka. Istovremeno je najznačajniji hram podignut u to vreme u Srbiji van Beograda. Zadužbina je oberkapetana srpske milicije Staniše Markovića Mlatišume. Crkva, sagrađena od kamena, sačuvala je osnovne arhitektonske karakteristike, uprkos kasnijim iskušenjima. Skromna građevina, gabarita oko 6 sa 16,5 metara. Jednobrodna, sa trikonhalnom osnovom. Visine je oko 5 metara. Ima osmougaono kube iznad centralnog broda. Po nekim arhitektonskim elementima: trolisnoj osnovi, kombinovanju kamena i opeke na delovima fasada – crkva u Drači se oslanja na tradicije moravske škole. Onog graditeljstva koje je cvetalo u srednjevekovnoj Srbiji u periodu od Maričke bitke do pada Smedereva. Živopis urađen oko 1735. je najbolji ansambbl fresaka srpskog slikarstva toga doba.
Po propasti Prvog ustanka, manastir je spaljen. Obnovljen je posle Drugog ustanka. O tome govori natpis iznad ulaza. Pri obnovi je nad pripratom podignut nov zvonik. Toranj nije stilski nadovezan na arhitekturu crkve. Izgrađen je u duhu prečanskog crkvenog stila. Novog za Kneževinu. Baroka.
Crkva sv. Petra i Pavla u Grošnici sagrađena je oko 1836. godine. U to vreme je započeta gradnja Saborne crkve u Beogradu i crkve u Topčideru (1834). Obe su gradili majstori iz Cesarije. Po stilskim shvatanjima bliskim Karlovačkoj mitropoliji.
Uspostavljeni kontakti autonomne Srbije sa zapadnom kulturom odrazili su se i na arhitektonska dela. Uneti su elementi evropskog baroka. Dva beogradska hrama i crkva u Grošnici su obrasci tih promena.
Grošnička crkva je znatnijih dimenzija od crkve Svetog Duha (građene 1818. godine uz obavezu da bude manja od muslimanske džamije uz Kamenu ćupriju). Svoj status izražava kamenom fasadom i, posebno, baroknim zvonikom visokim preko 15 metara. Mitropolitlska katedralna crkva Svetog Duha dugo nije imala zvono, mrsko muslimanskom življu. Ova u Grošnici sagrađena posle dobijanja autonomije, ne samo da ima zvonik, već je taj oblikovan u zapadnom duhu. Po obrascu Srpske pravoslavne crkve iz Vojvodine – u stilu baroka.
Tako se sredinom 1830-tih godina dogodilo da barok prodre u Kragujevac. Sto godina ranije, u doba druge austrijske okupacije dospeo je u Beograd sa Evgenijem Savojskim, ali nije se razvio južnije. Barok, poslednji originalni stil klasične Evrope je tokom 17. i 18. veka osvojio one naše krajeve koji su bili pod Austrijom i Mletačkom republikom. U Osmanlijsko carstvo nije prodirao. Granica hrišćanske i muslimanske civilizacije je sprečavala izgradnju u ovom najkatoličkijem stilu.
U Sloveniji, Hrvatskoj i Boki Kotorskoj barok je dao zrele rezultate već u 17. veku. U Vojvodini barokni objekti preovlađuju u 18. veku, a u Kneževinu Srbiju dopiru tek u četvrtoj deceniji 19. veka.
Kragujevac, kao prestonica, je bio uključen u taj prodor. Preko sakralnih građevina. Stila koji je prethodno u Vojvodini prilagođen pravoslavlju.
Naravno da je barok u našim krajevima primenjivan sa modifikacijama koje su dosta udaljavale od uzora iz Italije i Austrije. Lokalne prilike i materijalne mogućnosti određivale su skromnije domete već iscrpljenog stila. U tim okvirima srpskog graditeljstva, crkva u Grošnici se može oceniti kao visok arhitektonski domet. Ravan beogradskim hramovima, a poželjan i u mnogim evropskim sredinama.
Kragujevac je bio u matici graditeljskog toka koji je doneo barok u Kneževinu kao simbol odvajanja od Orijenta i priključenja Evropi.
Prvi deo teksta čitajte na GRAĐENJE KRAGUJEVCA: Pojava baroka u arhitekturi u 19. veku
*Delove monografije "Građenje Kragujevca u kneževini i kraljevini Srbiji" Veroljuba Tirfunovića, jednog od najistaknutijih srpskih urbanista, portal InfoKG objavljuje uz saglasnost autora. Izdavač knjige je UK "Koraci" Kragujevac.
