Izlaženje građevina na regulacione ulične linije pokazuje da je tekao proces regulacije u izgradnji i uređivanju Kragujevca. Pretpostavlja rad stručnjaka osposobljenih da prave planove regulacije i da ih sprovode. Iz ovog perioda, nažalost, postoji veoma malo sačuvanih dokumenata.
Sačuvana je geodetska situacija »placa kod duda«. Izrađena je januara 1865. godine. Razmere 1:1000. Potpisao inž. Stefan Zdravković. Prikazana je teritorija od Kneževog konaka do Erdoglijskog potoka i reke Lepenice. Plan je izrađen za potrebe lociranja nove zgrade Gimnazije. Po zahtevu ministarstva prosvete. (Zna se da je istovremeno izrađen i u Beograd dostavljen i plan »marvenog placa« za potrebe izgradnje Nove crkve.) Plan je izuzetno značajan za analizu gradskog centra iz knjaževog vremena. Prestoničke funkcije su bile izgubljene, ali je u velikoj meri sačuvan originalni prostorni razmeštaj.
Objavljen je u literaturi (dr B. Macura) »Grub prikaz varoši iz 1868. sa jedne karte puta Beograd-Kragujevac«. Skica ograničene tačnosti, ali koja ima i određene vrednosti za poimanje grada sa kraja šezdesetih godina 19. veka. Morfologija terena i vodotokova su dovoljno precizni. Položaj puta Topola-Kragujevac-Jagodina shvaćen je kao urbana osovina. Jasna je dispozicija Stare crkve, mostova na Lepenici i puta ka Kraljevu. Značajan je prikaz vojne fabrike. Karikiran je, ali ilustrativan, razmeštaj gradskih naselja.
Prikaz izgleda Topolivnice iz pedesetih godina je dragocen dokument kako za Kragujevac, tako i za istoriju industrijske arhitekture u Srbiji. Crtež je objavljen 1875.
Važna aktivnost na uređenju prostora Kneževine bila je modernizacija mreže puteva. Zabeleženo je da se od 1864. godine, umesto »krčenika« izgrađuju »hudožestveni putevi« koji su »patosani i šljunkom nasuti 3 fata u širinu«. U to vreme Kragujevac je povezan putevima:
1. Beograd-Topola-Kragujevac-Kraljevo-Raška
2. Kragujevac-G. Milanovac
3. Kragujevac-Kruševac
4. Kragujevac-Stragari
Nešto ranije je bio modernizovan i put Kragujevac-Lapovo koji je grad vezivao za Carigradski drum.
Trase svih ovih puteva sačuvane su u savremenoj saobraćajnoj matrici Kragujevca. Duž njih se širilo gradsko tkivo, pa su se u nekim delovima pretvarale u varoške ulice. Ove su po pravilu trasirane i snažnim potezima. Svedoče o inženjerskim shvatanjima putogradnje. Tu spadaju današnje ulice: Karađorđeva, Vojvode Putnika, Beogradska, Kneza Mihaila, 1300 kaplara, Svetozarevačka, 19. oktobra, Nikole Pašića i dr.
Čitav vek posle izgradnje makadamskih puteva u klasičnoj Evropi, Srbija je počela izlazak iz blata. Kragujevac je bio stecište velikog broja modernizovanih putnih pravaca.
Vremena druge prestonice (1841–1878) donela su Kragujevcu:
– Topolivnicu kao prvo industrijsko preduzeće u Srbiji i osnov budućeg razvoja Kragujevca
– Državne zgrade: Skupštinu kneževine Srbije i Konak kneza Mihaila
– Crkvu Uspenja Presvete Bogorodice, kao povratak srpsko-vizantijskom stilu
– Vojnu bolnicu – vredan arhitektonski objekat i Vojničko groblje u Šumaricama
– Inženjersku regulaciju ulica i izgradnju puteva
– Hotel Gušić i Gornju osnovnu školu
– Novo varoško groblje u ulici Paštrmčevoj
– Sresku bolnicu u ulici Kosovskoj
Demografski rast grada bio je dosta spor. U Kragujevcu je broj stanovnika iznosio:
1839: 3.964
1863: 4.879
1866: 6.386
1874: 6.663
U tom periodu Beograd je ubrzano odmakao, a Šabac i Požarevac su veličinom populacije nadmašili Kragujevac.
Četiri decenije sredinom devetnaestog veka nisu bile lake u centru Šumadije.
Međutim, sa izgradnjom Topolivnice, grad je imao dugoročnu glavnu liniju vodilju.
Već šezdesetih godina u kragujevačkoj vojnoj industriji je bilo preko 600 radnika. Kragujevac će se ceo jedan vek osloniti na VTZ – najveću srpsku fabriku. Istovremeno će biti lider industrijalizacije Srbije.
U prostorno fizičkom razvoju Kragujevac sredinom veka ostvaruje dosta skromniju strukturu. Prelazak na industrijsku fazu nije doneo mnogo profita materijalizovanog u reprezentativne gradske objekte uporedive sa onima u Beogradu.
Prvi deo teksta čitajte na GRAĐENJE KRAGUJEVCA: (1841–1878) Druga prestonica u kojoj su još decenijama održavane sednice Narodne skupštine
Drugi deo vas očekuje na linku Za vreme druge vlade kneza Miloša podignuti zgrada Skupštine, Konak kneza Mihaila, Varoško i Vojničko groblje, Sreska bolnica, Gušićev hotel i brojna značajna zdanja
*Delove monografije "Građenje Kragujevca u kneževini i kraljevini Srbiji" Veroljuba Tirfunovića, jednog od najistaknutijih srpskih urbanista, portal InfoKG objavljuje uz saglasnost autora. Izdavač knjige je UK "Koraci" Kragujevac.
*Fotografiju ustupio Istorijski arhiv Šumadije
