Uređenje teritorije za ratna dejstva obuhvatalo je u kapetanatima po nekoliko čardaka i stražarnica duž austrijsko-turske granice. Sem tih pograničnih objekata, u određenim mestima su izgrađena i manja utvrđenja – šančevi. Jedino od tih utvrđenja podignuto je i u Kragujevcu.
Stručnim poslovima na izgradnji tog sistema utvrda rukovodila je Direkcija za tvrđavsku gradnju pod vođstvom inženjerijskog pukovnika Nikole Doksata de Moreza. Institucija koja je organizovala i potpunu rekonstrukciju beogradske tvrđave.
Feliks Kanic beleži: "General-major grof O’Dvajer rukovodio je rekonstrukcijom tvrđavskih postrojenja prema Vobanovom sistemu. On je bio poreklom iz Irske, a 1717. godine je imenovan za privremenog komandanta osvojene beogradske tvrđave. Za velike zasluge oko obnavljanja tvrđave unapređen je 1723. godine u čin feldmaršal-lajtnanta"...
Sigurno je da je i kragujevačko utvrđenje građeno pod rukovodstvom austrijskih vojnih inženjera, a radnom snagom srpskog stanovništva. Građeno je za potrebe Habzburškog carstva u borbi protiv Osmanlijske imperije, ali je bilo sedište komande srpske milicije.
Sačuvani plan šanca Kragujevca predstavlja najstariji urbanistički plan ovoga grada. Analiza toga plana pokazuje urbanu strukturu Kragujevca u prvim decenijama 18. veka.
Način oblikovanja utvrđenja proizišao je iz razloga nastanka, karakteristika lokacije (Genius loci) i aktuelne gradograditeljske doktrine.
Most preko Lepenice je ojačan i utvrđen. Utvrđenje je opkoljeno šancem ispunjenim vodom. Da bi se prešla reka trebalo je preći preko utvrđenog i vojnom posadom kontrolisanog ostrva. Umesto jednog mosta, tu su dva. Ojačana kulama. Između njih – komad zemlje na kome se jasno ispoljavaju gradske funkcije:
– nadgledano saobraćajno čvorište,
– zgrada komande,
– hram (džamija/crkva).
Bilo je to jezgro evropskog militarnog grada. Usađeno u nasleđenu orijentalnu strukturu turske palanke, koja je pored konaka i džamija sigurno sadržala i čaršiju, mahale, sokake, groblja, česme...
Kragujevac, iz perioda 1718–1739. godine, bio je srpsko gradsko naselje sa jezgrom utvrđenim po evropskom obrascu. U Beogradu se u to vreme grade prve barokne građevine. Istovremeno se uz Kragujevac zida i oslikava manastir Drača po tradicionalnim umetničkim pravcima čvrsto oslonjenim na srednjevekovno srpsko i vizantijsko iskustvo. Džamija je adaptirana u pravoslavnu crkvu. Konak, rezidencija komandanta, ostao je građevina u balkansko – orijentalnom stilu.
Ali, kada je reč o izgradnji utvrđenja – nije bilo kompromisa niti ustupaka tradiciji.
Sačuvani su aktuelni planovi Beograda i Kragujevca iz perioda druge austrijske okupacije (1718–1739), snimljeni sa tačnošću tadašnjih metoda geodetskog i vojno-inženjerskog postupka. Na osnovu tih planova moguće je da se vrši analiza tadašnjih urbanih struktura i donose određeni zaključci. Kako je način i sistem građenja Beograda u tom periodu daleko bolje poznat i proučen, analiza pomaže da se više sazna o kragujevačkom utvrđenju.
Beogradski grad na desnim obalama Dunava i Save sastojao se iz tvrđave i varoši u šancu. Dimenzije ovih gradskih elemenata su znatno veće nego kod Kragujevca. Beogradsko utvrđenje bilo je veliko oko 800 x 600 m, a kragujevačko oko 100x150 m. Beogradska varoš u šancu bila je približno oblika kvadrata sa stranama dužine oko 1500 m, i bila je opasana bedemom. Kragujevačka čaršija pružala se samo oko 200 m od utvrđenja prema severozapadu. Beogradska tvrđava očuvana je do naših dana. Građenje je na zemljištu sa izraženom plastikom, nastavljajući se na nasleđeni sistem utvrđenja, prvoklasnim materijalima i u duhu najmodernije umetnosti fortifikacije koju je u drugoj polovini 17. veka suštinski unapredio markiz Voban. Ovaj deo grada je na tako visokom nivou da su teško izvodljiva direktna poređenja radi analize kragujevačkog utvrđenja.
Svakako najznačajniji zaključak ovog dela istraživanja jeste da su u vreme druge austrijske okupacije svi značajni gradovi severne Srbije utvrđivani po vobanovskoj doktrini fortifikacije.
Beogradski grad imao je u to vreme i utvrđenja na levim obalama Save i Dunava. Po svojim funkcijama, oblicima, dimenzijama i načinu građenja ona su vrlo pogodna za poređenje sa kragujevačkim utvrđenjem.
To su novosagrađena utvrđenja. Na ravnim su rečnim obalama i manjih su dimenzija. Ima ih tri:
Na levoj obali Dunava sagrađeno je utvrđenje sa ciljem da kontroliše plovidbu i prilaz Beogradu sa severne strane. Na Savi su izgrađena dva. Veće ima sličnu funkciju kao i ono dunavsko, ali i da štiti najvažniju komunikaciju – pontonski most. Stupanje na most neposredno je kontrolisano trećim, najmanjim fortifikacionim objektom.
Kragujevačko utvrđenje ima brojne sličnosti sa ovom grupom beogradskih fortifikacija.
Po funkciji – sva kontrolišu strateški značajne tačke na kojima komunikacije prelaze reke.
Po korišćenju lokacionih faktora – sva su sa jedne strane oslonjena na reku, a sa ostalih su zaštićena rovom.
Osnove svih ovih utvrda su geometrijski iscrtane, ali bez težnje za idealnim oblicima, već su prilagođavane uslovima terena.
Pripadaju tipu niskih i ukopanih utvrda čiju je pojavu uslovio napredak artiljerije. Utvrđenja izlažu udarima napadača samo objekte od debelih slojeva zemlje, dok zupčasta linija osnove pruža odbrani brojne pravce za otvaranje vatre.
Verovatno je da su građena od sličnih materijala – uglavnom zemlje sa delovima od opeke ili drveta.
Kod svih ovih utvrđenja na planovima se uočavaju primene nekih elemenata iz arsenala tadašnje veštine fortifikacije: rov, bedem, bastion, klešta... i dr. Primena ovih elemenata kod kragujevačkog utvrđenja je nešto skromnija nego kod beogradskih.
Sve navedene sličnosti potvrđuju pripadnost kragujevačkog utvrđenja evropskoj doktrini izgradnje fortifikacija, a time i prodor evropskog gradograditeljstva u centar Šumadije.
No taj prodor je bio kratkog veka. Po odredbama Beogradskog mira iz 1739. Austrijanci su napustili Srbiju južno od Save i Dunava. Pri tome su bili obavezni da poruše sva novopodignuta utvrđenja. Tada su porušena beogradska utvrđenja na obalama reka. Porušen je i bedem koji je opasavao beogradsku varoš, a na njegovom mestu Turci su izgradili palisad.
Istu sudbinu imao je i Šanac Kragujevac.
*Delove monografije "Građenje Kragujevca u kneževini i kraljevini Srbiji" Veroljuba Tirfunovića, jednog od najistaknutijih srpskih urbanista, portal InfoKG objavljuje uz saglasnost autora. Izdavač knjige je UK "Koraci" Kragujevac.
