Ovaj tekst je prilog poznavanju kragujevačkog utvrđenja iz perioda od 1739. godine. Pokušaj identifikovanja načina gradnje, lokacije, veličine, oblika i sadržaja šanca Kragujevca.
Izgradnja iz vremena austrijsko-turskih ratova početkom 18. veka ima određen značaj za urbanu istoriju Kragujevca.
Po prvi put Kragujevac dobija ulogu vojnog i kulturnog centra velikog regiona u Srbiji. Regionalni značaj centra Šumadije obnovljen je upravo sto godina kasnije 1818–1839. i trajno je ostao. Verovatno su slični vojno-strateški razlozi (odbrana zapadnomoravskog fronta) opredeljivali lociranje prestonice u Kragujevcu 1818. godine kao i pri izboru sedišta komande srpske milicije 1718. godine.
Izgradnja šanca značila je prvi prodor zapadnoevropske gradograditeljske doktrine u grad Kragujevac. Novu umetnost građenja utvrđenja bio je formulisao francuski maršal Voban. U Srbiju je stigla sa austrijskim vojnim inženjerima. Kragujevac je bio jedan od proizvoda te graditeljske filozofije.
Prodor evropskog načina građenja na ovo tle trajao je samo dve decenije. Onoliko kratkotrajno, koliko je evropska vojna sila bila potisla orijentalnu, tursku vojsku.
U Kragujevcu su u to vreme sučeljena tri arhitektonska stila.
Balkansko-orijentalni stil je obuhvatao sve tursko graditeljsko nasleđe, uključujući i najvažnije zgrade u šancu – konak i džamiju.
Zapadnoevropski – vobanovski način građenja gradova bio je predstavljen izgradnjom utvrđenja.
Srpsko-vizantijski srednjevekovni stil javio se ponovo pri zidanju i dekorisanju manastira Drače.
Tri arhitektonska stila koegzistirala su dvadesetak godina. Posle Beogradskog mira nastupio je ponovo dug period dominacije orijentalnog načina građenja. I – isključenosti Srba iz građenja Kragujevca.
Nema materijalnih ostataka građevina koje su činile šanac Kragujevac.
U urbanoj matrici Kragujevca ostao je samo otisak nekadašnjeg Kragujevačkog utvrđenja. U praznim, neizgrađenim prostorima grada. Možda su to zadnji tragovi jedne osobene faze građenja Kragujevca, a time i deo urbane/kulturne istorije ovoga grada i ovoga dela Srbije.
*Delove monografije "Građenje Kragujevca u kneževini i kraljevini Srbiji" Veroljuba Tirfunovića, jednog od najistaknutijih srpskih urbanista, portal InfoKG objavljuje uz saglasnost autora. Izdavač knjige je UK "Koraci" Kragujevac.
*Fotografija ustupljena od strane Istorijskog arhiva Šumadije
