U doba druge vlade kneza Miloša sagrađena je zgrada Skupštine. U porti crkve Svetog Duha. Na tradicionalnom mestu zborovanja u Kneževini. Nizak, vrlo skroman objekat. Kolevka srpskog parlamentarizma.
Oko 1860. godine podignut je na Miloševom vencu Konak kneza Mihaila. U krugu negdašnjeg dvorskog kompleksa. Među zgradama balkansko-orijentalnog stila sagrađena je evropska rezidencija. Sa odlikama austrijske vojne arhitekture. Jednostavna i nenametljiva, ipak je označavala novu orijentaciju srpskog državnog graditeljstva.
U to vreme je inicijativom knjaza zasnovano novo Varoško groblje. Važan komunalni sadržaj napušta prostor oko crkve Svetog Duha i seli se na kraj ulice Paštrmčeve. Na toj lokaciji opstaje, uz proširivanja, već oko sto pedeset godina.
Sreska bolnica je sagrađena 1860. godine. Pored Arsenala. Na Miloševom vencu »gde je Špital bio«. Na Kanicovom planu se vidi da je zauzimala plac današnje Tehničke škole u Kosovskoj ulici. Sačuvan je i geodetski plan po kome se može sagledati situacija i sadržaji bolničkog kruga.
Filijala Uprave fondova je osnovana u Kragujevcu 1862. godine. U ulici Branka Radičevića postoji zgrada podignuta za potrebe te važne državne funkcije.
Gušićev hotel je sazidan 1864. godine. U ono vreme je reprezentativan klasicistički projekat u Srbiji. Gornja osnovna škola je iz 1865. godine. I to je zadužbina kapetana Milovana Gušića.
Vojna bolnica, sagrađena 1867. godine je najbolja zgrada te vrste u kneževini Srbiji. To je jedina tadašnja građevina u Kragujevcu projektovana sa karakteristikama tekućeg srpskog arhitektonskog romantizma. Iako je delimično promenjena prilikom kasnijih adaptacija, sačuvala je izvesne karakteristične elemente.
Paralelno sa otvaranjem Vojne bolnice zasnovano je i Vojničko groblje u Šumaricama. Embrion nastanka devedeset godina kasnijeg Spomen parka.
Šezdesetih godina je započela izgradnja Nove crkve. Radovi su potrajali do sredine hiljadu osamsto osamdesetih. Crkva Uspenja presvete Bogorodice se vezuje za romantizam u srpskoj arhitekturi. To nije onaj stilski talas pod vođstvom Jana Nevole zasnovan na elementima klasičnih zapadnih stilova.
Projektant je arhitekt Andreja Andrejević, izdanak ugledne kragujevačke porodice. Učenik Kragujevačke gimnazije. Student tehnike u Petrogradu. Načelnik u ministarstvu građevina Kneževine. Crkvu u Kragujevcu gradi pod rusko-vizantijskim uticajem. Time vrši zaokret u crkvenoj arhitekturi Srbije prema srednjevekovnim srpsko-vizantijskim tradicijama. Ključan potez u borbi za smenjivanje zapadnih katoličkih stilova baroka i klasicizma srpskim sakralnim nasleđem. Tek nekoliko decenija kasnije su neki srpski arhitekti, »hanzeati«-bečki đaci, projektovali hramove tražeći vezu sa tradicijom.
Crkva Uspenja presvete Bogorodice u Kragujevcu je rodonačelnik povratka srpskih arhitekata pravoslavnom obrascu. Spada u najuži krug najboljih tekovina kragujevačkog graditeljstva. Volumenom svojih pet kubeta ona unosi nove repere u urbanu morfologiju grada. Dugo vremena je bila prostorna dominanta panorame Kragujevca.
Sačuvano je nekoliko primeraka stambenih kuća. Na njima se uočavaju promene u organizaciji parcele i odnosu prema ulici.
– Kuća prote Barjaktarevića u ulici Paštrmčevoj. U njoj je stanovao Svetozar Marković (1873–75) po kome je ulica kasnije dobila ime. Zgrada je u balkanskom stilu. Orijentalne avlije. Duboko povučena od ulice kao javne površine.
– Kuća u ulici Karađorđevoj u kojoj je živeo pesnik Đura Jakšić dok je bio nastavnik crtanja u Kragujevačkoj gimnaziji (1863–65). Balkansko-orijentalne arhitekture. Bondrukom konstruisana. Postavljena na regulacionu liniju iako je imala veliku parcelu koja je uređena kao vrt iza kuće.
– Dve kuće u današnjoj ulici Lole Ribara su iz 1840. i 1870. godine. Podignute su u poslovnom centru grada. Sadrže dućane u prizemlju, a stanovanje na spratu. Zidane su od čvršćeg materijala – opeke, krečnog maltera, crepa. Imaju skromne elemente evropske građanske arhitekture. Zauzimaju čitav front parcele prema ulici koristeći ga maksimalno za poslovanje. Ulaz u dvorište je kroz uzan pešački pasaž. To je obrazac koji će dugo biti primenjivan u centralnim trgovačko-zanatskim ulicama centra Kragujevca.
– Uz Erdoglijski potok postoji prizemna kuća sa jasnim elementima romantizma. Na osnovu i korpus moravske kuće evropski obrazovan autor je nadgradio aktuelnu romantičnu arhitekturu. Postupak svedoči o prelasku sa tradicionalnog na nov način urbanog života.
Prvi deo teksta čitajte na GRAĐENJE KRAGUJEVCA: (1841–1878) Druga prestonica u kojoj su još decenijama održavane sednice Narodne skupštine
Nastavak čitajte sledeće nedelje u 14 časova.
*Delove monografije "Građenje Kragujevca u kneževini i kraljevini Srbiji" Veroljuba Tirfunovića, jednog od najistaknutijih srpskih urbanista, portal InfoKG objavljuje uz saglasnost autora. Izdavač knjige je UK "Koraci" Kragujevac.
