Malo je gradova u Srbiji koji mogu da se pohvale činjenicom da je upravo u njima rođeno nacionalno pozorište. Kragujevac tu privilegiju ima još od 1835. godine, kada je u tadašnjoj prestonici Srbije osnovan Knjaževsko-srpski teatar – prvo profesionalno pozorište u zemlji.
Iako današnja zgrada teatra nije ona u kojoj su odigrane prve predstave, ona već skoro jedan vek predstavlja jedno od najprepoznatljivijih kulturnih zdanja Kragujevca i mesto na kojem se svakodnevno nastavlja tradicija započeta u vreme kneza Miloša Obrenovića.
Rađanje srpskog pozorišta
Početkom tridesetih godina 19. veka Kragujevac je bio politički, administrativni i kulturni centar tadašnje Srbije. Knez Miloš Obrenović nastojao je da, pored državnih institucija, u prestonici razvija i kulturu, smatrajući je jednim od temelja moderne države.
Na njegov poziv, u jesen 1834. godine u Kragujevac dolazi Joakim Vujić – književnik, putopisac, prevodilac i čovek koji će ostati upamćen kao "otac srpskog pozorišta". Upravo njemu knez Miloš poverava zadatak da organizuje rad prvog srpskog teatra. Joakim Vujić postaje prvi upravnik, reditelj, dramaturg i jedan od glumaca novoosnovanog pozorišta.
Prva predstava, "Fernando i Jarika", izvedena je na Sretenje, 15. februara 1835. godine, u adaptiranim prostorijama tadašnje Tipografije, u prisustvu kneza Miloša, državnih činovnika i učesnika Sretenjske skupštine. Taj datum danas se smatra rođendanom profesionalnog pozorišta u Srbiji.
Od prve scene do današnje zgrade
Prve decenije svog postojanja pozorište nije imalo stalni dom. Predstave su izvođene u različitim prostorima, a razvoj ustanove pratio je političke i društvene promene kroz koje je prolazila Srbija.
Tek između dva svetska rata doneta je odluka da najstarije srpsko pozorište dobije reprezentativnu zgradu kakvu zaslužuje.
Današnja zgrada Knjaževsko-srpskog teatra izgrađena je 1928. godine u Daničićevoj ulici, u neposrednoj blizini kulturno-istorijskog kompleksa Milošev venac. Njena izgradnja predstavljala je važan korak u razvoju kulturnog života Kragujevca, jer je pozorište prvi put dobilo namenski projektovan prostor za izvođenje predstava.
Monumentalna fasada, velika sala i reprezentativni ulaz učinili su ovu građevinu jednim od najlepših javnih objekata tadašnjeg Kragujevca.
Mesto gde su stvarale generacije umetnika
Tokom gotovo jednog veka postojanja u današnjoj zgradi na scenu su izlazile hiljade glumaca, reditelja i drugih pozorišnih stvaralaca.
Knjaževsko-srpski teatar izgradio je reputaciju jedne od najznačajnijih pozorišnih kuća u Srbiji. Na njegovoj sceni igrana su dela domaćih i svetskih klasika, ali i savremena dramska ostvarenja koja su često pomerala granice pozorišne umetnosti.
Brojni glumci koji su kasnije ostvarili zavidne karijere upravo su ovde napravili prve profesionalne korake, dok su renomirani reditelji ostavljali prepoznatljiv pečat na repertoaru teatra.
Povratak istorijskog imena
Pozorište je kroz istoriju menjalo i naziv.
Dugo godina nosilo je ime Teatar "Joakim Vujić", odajući počast svom prvom upravniku i osnivaču srpskog pozorišta. Međutim, odlukom Skupštine grada iz 2007. godine vraćen mu je istorijski naziv – Knjaževsko-srpski teatar, pod kojim je i osnovan 1835. godine. Time je simbolično obnovljena veza sa njegovim počecima i vremenom kada je Kragujevac bio prestonica moderne Srbije.
Više od pozorišta
Knjaževsko-srpski teatar danas nije samo mesto na kojem se izvode predstave.
Tokom godine u njegovim prostorijama organizuju se premijere, festivali, razgovori sa umetnicima, promocije knjiga, izložbe, koncerti, edukativni programi i brojne druge kulturne manifestacije koje okupljaju publiku iz cele Srbije.
Posebno mesto zauzima međunarodni festival Joakimfest, kao i tradicionalna dodela Statuete "Joakim Vujić" i Prstena sa likom Joakima Vujića, priznanja koja spadaju među najznačajnije u srpskoj pozorišnoj umetnosti.
Novo poglavlje
Poslednjih godina mnogo se govori i o budućnosti same zgrade.
Zbog potreba savremenog pozorišta izrađeni su projekti rekonstrukcije i dogradnje objekta, čiji je cilj unapređenje scenskih i tehničkih uslova, uz očuvanje autentičnog izgleda zgrade. Planirane intervencije trebalo bi da omoguće savremeniji rad glumaca i tehničkih službi, ali i prijatniji boravak publike, uz puno poštovanje istorijske vrednosti ovog objekta.
Istovremeno, ansambl Knjaževsko-srpskog teatra nastavlja da niže uspehe na domaćim i međunarodnim festivalima, potvrđujući da najstarije srpsko pozorište i danas zauzima važno mesto na kulturnoj mapi zemlje. Teatar je 2025. godine obeležio veliki jubilej – 190 godina postojanja, čime je još jednom podsetio na svoju jedinstvenu ulogu u istoriji srpske kulture.
Zgrada koja čuva početak srpskog teatra
Ispred ulaza danas stoji spomenik Joakimu Vujiću, kao podsetnik na čoveka bez kojeg istorija srpskog pozorišta ne bi izgledala isto.
Za mnoge Kragujevčane ovo je mnogo više od pozorišne zgrade. To je mesto prvih predstava koje su gledali kao deca, školskih gostovanja, festivalskih večeri.
Iako današnja građevina postoji nešto manje od jednog veka, ona čuva tradiciju dugu gotovo dva. Od prvih predstava odigranih pred knezom Milošem, preko generacija glumaca koji su obeležili srpsku scenu, do savremenih predstava koje osvajaju festivalske nagrade, Knjaževsko-srpski teatar ostao je ono što je bio od samog početka – jedno od najvažnijih mesta srpske kulture i jedan od najvećih ponosa Kragujevca.
