Manastir Voljavča je ženski manastir posvećen Svetim Arhangelima Mihailu i Gavrilu. Nalazi se na severoistočnim padinama Rudnika, pet kilometara od Stragara. Manastir Voljavča podignut je početkom 15. veka na temeljima stare crkve. Prema pisanom dokumentu s kraja 18. veka, koje je na osnovu originalnih povelja i tapija sačinio Hadži Ruvim, ktitor manastira Voljavče bio je vlastelin Despota Stefana Mihailo Končinović iz Srebrnice (srednjovekovno naselje nedaleko od današnjih Stragara). Manastirski hram je izgrađen u moravskom stilu sa zvonarom dograđenom 1838. god. Živopis u crkvi je iz 2015. god. U porti Manastira je "Karađorđev konak" iz 1766. godine i Južni konak iz vremena kneza Miloša (1848. godine).
Nedaleko od Voljavče (1,5 kilometar) je i Voljevačka banja koja je do agrarne reforme 1946. god. bila u vlasništvu manastira. Voljevačka banja je jedina banja u Srbiji koja je ime dobila po manastiru i bila je jedina banja u posedu manastirskom, kao njen prnjavor. Oduzeta je manastiru posle završetka Drugog svetskog rata.
Manastir je od velikog nacionalnog značaja kao mesto u kome je posle pet vekova počela da radi prva srpka vlast - Praviteljstvujušči Sovjet 1805. god, posle Prvog srpskog stanka.
Manastirska crkva podignuta je u obliku trolista. Sa kupolom iznad centralnog prostora i polukružnim apsidama na severnoj, istočnoj i južnoj strani potpuno je u skladu sa tradicijama Moravske škole. Crkva je u prvo vreme bila pokrivena kamenim pločama, koje su kasnije zamenjene limenim pokrivačem.
U unurašnjosti crkve više nema živopisa koji je postojao u 17. veku. On je potpuno uništen za vreme brojnih oštećenja i pustošenja hrama. Ikone za ikonostas izradio je sredinom 19. veka slikar Janja Moler. Od nekada velike manastirske biblioteke, u kojoj je sredinom 19. veka bilo 45 bogoslužbenih i bogoslovskih knjiga i četiri stara rukopisa Srbljaka, danas se nalazi samo nekoliko starih štammpanih knjiga iz 18. veka. Od ostalih dragocenosti, najzanimljiviji je kovani kivot od srebra iz 1765. godine.
Manastir je često bio meta napada Turaka. Tako je 1551. godine znatno oštećen. Iste godine obnovio ga je “velekupac” Živko Končinović. U to vreme iguman manastira bio je Teodosije Končinović, takođe jedan od Mihailovih potomaka.
O životu manastira u 17. veku podaci su veoma oskudni. Poznato je da je na početku veka iguman Voljavče bio Zaharija, u čije vreme je (1607. godine) napisan manastirski Tipik, koji se čuva u manastiru Nikoljcu kod Bjelog Polja. Pominje se i Tapija manastira, koju je 1680. godine izdao spahija Vezulah Vrapčević iz Karanovca.
Sredinom 18. veka u rudničkom kraju je postojala srpska hajdučka četa, koja se borila protiv Turaka. Iguman Voljavče tada je bio Teodor (Tepac), veliki protivnik turskih vlasti. On je pomagao hajduke i zimi im je pružao utočište u manastiru. Zbog toga su Turci 1759. godine napali manastir, opljačkali ga i zapalili konake i vodenicu. Iguman Teodor je uspeo da umakne Turcima i pridruži se hajdučkoj četi. Kasnije je ubijen u unutrašnjem obračunu članova te hajdučke družine. Turci su zapečatili manastirsku crkvu, nametnuli veliku globu od 330 groša i zabranu na veći deo manastirskog imanja. A manastir je opusteo i ostao zapečaćen sve do 1762. godine. Tada je globa isplaćena, a pečat skinut. Zasluga za to pripada novom starešini manastira Voljavča, jeromonahu Aleksiju (Jefremoviću) i njegovom bratu Danilu. Oni su platili globu Turcima, povratili svu otetu zemlju i otkupili vodenicu i valjaricu. Popravili su crkvu i konak, podigli novi konak sa istočne i veliki podrum sa južne strane crkve.
Posle smrti igumana Aleksija 1786. godine, starešina Voljavče postaje Hadži Ruvim, jedan od najviđenijih ljudi u Srbiji toga doba. Odmah je otpočeo prosvetiteljski i duhovni rad. Oko sebe je okupio mlade, vredne i darovite ljude koje je učio pismenosti i ovladavanju duborezačkim, kamenorezačkim i slikarskim veštinama. U manastir je došao i zamonašio se Georgije (Đorđević), budući Hadži Đera, dugogodišnji Hadži Ruvimov saradnik. Njih dvojica su ubrzo postali čuveni protivnici obesnih turskih gospodara i energični borci za prava porobljenog naroda. Manastir Voljavča je postao jak nacionalni i kulturni centar. Taj plodni period nije dugo potrajao, jer su Turci bili veoma podozrivi prema učenim monasima Voljaljvče i njihovim oslobodilačkim idejama. Zbog toga su za vreme Kočine krajine 1788. godine, u znak odmazde ponovo opljačkali i spalili manastir. Monasi su uspeli da spasu svešteničke odežde, srebrne i bakarne dragocenosti i da prebegnu u Srem, našavši utočište u fruškogorskim manastirima. Iguman Hadži Ruvim i njegov učenik Hadži Đera bili su neko vreme u Remeti. Kasnije, kada su se prilike smirile, vratili su se, ali ne u opustošenu Voljavču, već u mansatir Bogovađu, gde su ponovo osnovali bratstvo.
U poznatoj Seči knezova i uglednih Srba 1804. godine, njih dvojica su među prvima bili žrtve dahija; Hadži Ruvim kao arhimandrit u Bogovađi, a Hadži Đera kao iguman manastira Moravci. Temeljnu obnovu manastira Voljavča izvršio je 1796. i 1797. godine arhimandrit manastira Blagoveštenja Grigorije, sa jeromonasima Partenijem, Rafailom, Joakimom i Teodosijem. Manastirski kompleks je tada dobio svoj konačni oblik, koji se uglavnom zadržao do naših dana. Posle obnove za namesnika je postavljen Grigorijev sinovac jeromonah Teodosije, a arhimandrit Grigorije je sve do smrti 1816. godine bio iguman oba manastira.
Manastir je imao zapaženu ulogu u Prvom srpskom ustanku. U njemu se često, posebno pred izbijanje ustanka, skrivao Karađorđe sa svojom družinom. Uspešne borbe za oslobođenje Srbije navele su ga da i on, po ugledu na slavne vladare našeg naroda u prošlosti, ovekoveči svoje ime jednim zdanjem u manstiru Voljavči. U leto 1812. dao je jeromonahu Teodosiju 100 dukata da se, za spomen njegovih predaka i zdravlje potomaka u manastiru izgrade kelije. Po ugledu na vožda Karađorđa, njegov sekretar i član Sovjeta, pukovnik Janićije Đurić podigao je 1838. godine, za vreme prve vladavine kneza Miloša Obrenovića, kulu zvonaru sa zapadne strane crkve.
Poslednji veći građevinski zahvat bio je podizanje konaka nad podrumom s južne strane crkve 1865. godine. Izgradnji puta do manastira pristupilo se tek 1925. godine. U manastirskom konaku izgrađenom 1765. godine, koji spada u red najznačajnijih i najstarijih konaka u Srbiji, bilo je kraće vreme 1805. godine sedište Praviteljstvuščeg sovjeta srpskog, prve Karađorđeve Vlade, na čijem čelu je bio Prota Mateja Nenadović. Za sedište Sovjeta, vođa Prvog srpskog ustanka odredio je manastir Voljavču zbog toga što je smešten u brdima, na skrovitom mestu, u gustim rudničkim šumama i daleko od glavnih komunikacija. Uslovi za rad Sovjeta u tom bespuću bili su veoma teški, pa je na žalbu njegovih članova, Karađorđe odlučio da se u jesen iste godine presele i nastave rad u manstiru Bogovađa.
Posle oslobođenja Beograda 1806. godine, Sovjet se preselio u glavni grad Srbije. Za vreme Drugog srpskog ustanka starešina manastira Voljavča, Maksim, doneo je glavu Tanaska Rajića (1754 - 1815), Karađorđevog barjaktara i kačerskog vojvode, koji se istakao u boju na Ljubiću, nedaleko od Čačka, 1815. godine. Glava velikog srpskog junaka, koju su Turci odrubili, sahranjena je u manastirskoj crkvi pored zida kod leve pevnice. Na tom mestu je 1995. godine postavljena spomen ploča. Pored Blagoveštenja i Vraćevšnice, u svojoj prvoj naučnoj ekskurziji 1871. godine, Mihailo Valtrović i Dragutin Milutinović izaslanici Srpskog Učenog Društva, obišli su i Voljavču. Tom prilikom izradili su i jedan crtež sa planom manastirske crkve. Obilazeći Srbiju krajem 19. veka, manastir je posetio i čuveni istoričar Feliks Kanic, koji beleži da su monasi zauzeti radom na manastirskom posedu, zapostavili knjigu.
Odlukom Vladike Save (Vukovića) 1978. godine u manastir dolaze sestre iz manastira Kalenić i počinje još jedna obnova zapuštene Voljavče. Trudom meštana i igumanije Tajse (Rakić), obnovljen je krov na crkvi i krov na konacima. Kompletno su renovirani i opremljeni konaci. Izgrađene su pomoćne zgrade, ograđena je porta kamenim zidom i napravljena ulazna kapija. Obnovljena je elektro instalacija, uvedena je telefonska linija, sprovedeno parno grejanje i uvedena voda u konak. Uređena je porta i fasada na crkvi. Crkva i manastirski konak, u kojem je zasedao Praviteljstvujušči sovjet, kao kulturnoistorijski spomenici, pod zaštitom su države. U manastiru Voljavča na Veliku Gospojinu 2005. godine održana je proslava dve stotine godina od zasedanja Prvog Praviteljstvujuščeg sovjeta (Prve Vlade). Posle liturgije koju su služili Njegova Svetost Patrijarh Srpski Gospodin Pavle, vladika braničevski Ignjatije i vladika šumadijski Jovan sa sveštenstvom, u sali Praviteljstvujuščeg sovjeta održana je svečana sednica Vlade Srbije. Dobročinstvom Fondacije Dragice Nikolić oslikana je kompletna unutašnjost crkve.
*Tekst je redakcijski priređen na osnovu sadržaja objavljenog na zvaničnom sajtu manastira Voljavča.
(Portal InfoKG pokrenuo je serijal tekstova o manastirima u okolini Kragujevca, koje objavljujemo svake subote. Kako se mnoge svetinje koje posećuje veliki broj naših sugrađana nalaze u neposrednoj blizini grada, ali ne pripadaju Eparhiji šumadijskoj, odlučili smo da vam iz nedelje u nedelju donosimo priče o manastirima bez obzira na to kojoj crkvenoj oblasti pripadaju.)
